Khoảng cách giữa "expert" và "entrepreneur" xa hơn bạn nghĩ
Tại sao nhiều chuyên gia giỏi chuyên môn lại không thể đi con đường solo expert?
3 Idiots là một trong những bộ phim yêu thích nhất của Dung, và đây là cảnh mà hẳn ai xem cũng đã phì cười.
Rancho đứng giữa lớp học, định nghĩa “machine” bằng ngôn ngữ thường ngày đến mức giáo viên cho là sai hoàn toàn. Nhưng chính cậu ấy - người bị coi là “không học đúng cách” - lại là người sau này tự chế được máy hút mini để cứu sống một đứa trẻ sinh non trong điều kiện thiếu thốn thiết bị y tế.
Cùng là hiểu về máy móc. Nhưng một bên thuộc lòng định nghĩa trong sách giáo khoa, một bên tạo ra thứ thực sự hoạt động và cứu người.
Đây không phải là câu chuyện về ai thông minh hơn. Đây là câu chuyện về cách sử dụng kiến thức.
Và đó chính xác là điểm mắc kẹt của rất nhiều người giỏi ngày nay, đặc biệt là những coach, trainer, hay solopreneur đang tìm cách xây dựng thương hiệu từ chính chất xám của mình. Họ có kiến thức sâu, có trải nghiệm thực tế, có góc nhìn độc đáo. Nhưng tất cả vẫn nằm rời rạc trong đầu, chưa được đóng gói thành hệ thống, chưa biến thành sản phẩm có thể tạo ra giá trị ổn định.
Chúng ta được dạy cách học nhưng ít được dạy cách dùng
Hệ thống giáo dục truyền thống làm rất xuất sắc một việc: truyền đạt thông tin và kiểm tra khả năng ghi nhớ. Bạn học công thức, học định nghĩa, học lý thuyết, rồi thi để chứng minh bạn đã nhớ những gì được dạy. Đó là logic của thế kỷ 20, khi tri thức còn khan hiếm và khả năng lưu trữ thông tin trong đầu là một lợi thế thật sự.
Nhưng thế giới bây giờ không còn vận hành như vậy nữa. Khi AI có thể trả lời gần như mọi câu hỏi trong vài giây, khi Internet cung cấp miễn phí gần như mọi kiến thức từ cơ bản đến chuyên sâu, thì việc “biết nhiều” không còn là điểm khác biệt. Những gì bạn biết có thể được Google trong nháy mắt. Nhưng những gì bạn làm được với kiến thức đó? Đó mới là thứ tạo nên giá trị thật sự.
Thứ quan trọng giờ đây không phải là bạn biết bao nhiêu, mà là bạn biến những gì mình biết thành điều gì có ích.
Mình thường nghĩ rằng các trường học hiện đại nên học hỏi mô hình của những vườn ươm khởi nghiệp như Y Combinator hay TechStars. Ở đó, bạn không bị bắt phải học thuộc một núi lý thuyết trước khi được phép làm gì đó. Thay vào đó, họ ép bạn phải bắt đầu từ một vấn đề thực tế, xây dựng một sản phẩm thực sự, rồi học ngay trong quá trình đó. Thứ họ cung cấp không phải là kiến thức đóng gói sẵn, mà là bối cảnh, phản hồi liên tục và mạng lưới kết nối - những thứ giúp việc học gắn chặt với hành động thay vì tách rời khỏi thực tế.
Không phải học xong rồi mới làm. Mà là làm, rồi học từ thực tế, rồi điều chỉnh, rồi làm tiếp theo vòng lặp không ngừng.
Bạn không cần phải đăng ký vào một chương trình khởi nghiệp nào để áp dụng tư duy này. Bạn hoàn toàn có thể tự tạo cho mình một ‘vườn ươm cá nhân’ ngay bây giờ: chọn một kỹ năng hoặc kiến thức bạn muốn phát triển, đặt cho mình một deadline ngắn để tạo ra một output nhỏ nhất có thể (một bài viết, một buổi coaching thử nghiệm, một mini workshop), rồi chia sẻ nó với một nhóm nhỏ người để nhận feedback. Lặp lại chu kỳ này mỗi tuần hoặc mỗi hai tuần. Đó chính là cách bạn học nhanh gấp mười lần so với việc chỉ ngồi học lý thuyết.
Trớ trêu thay, phần lớn chúng ta vẫn mắc kẹt trong logic cũ: chuẩn bị thật kỹ lưỡng trước khi dám bắt đầu. Và cái “chuẩn bị” đó kéo dài mãi mãi không hồi kết.
Ảo giác tiến bộ: khi học nhiều mà không tạo ra gì cả
Trong suốt hai năm vừa qua, mình đã gặp không ít học viên rơi vào đúng cái bẫy này. Họ chăm chỉ học tập đến mức tạo ra một ảo giác mạnh mẽ rằng mình đang tiến bộ từng ngày. Tuần này đăng ký khóa viết content, tuần sau tham gia chương trình về insights, xong lại nhảy sang lớp phát triển sản phẩm, rồi đến workshop về personal branding. Chi phí học không ít, notebook ghi chép chi chít, nhưng không một hành động nào được tạo ra sau đó để biến những kiến thức ấy thành thứ gì có giá trị thực sự.
Học nhiều tạo cảm giác an toàn. Nó cho bạn lý do để hoãn việc bắt đầu. Vì bạn luôn có thể tự nhủ: “Mình cần học thêm một chút nữa thôi, rồi mình sẽ sẵn sàng.”
Nhưng sự thật là, bạn sẽ không bao giờ cảm thấy đủ sẵn sàng. Và trong khi bạn tiếp tục học, những người khác, có khi biết ít hơn bạn, đang bắt tay vào làm, đang thử nghiệm, đang học từ phản hồi thực tế của thị trường, đang dần xây dựng được thứ gì đó có giá trị.
Từ Expert đến Knowledge Entrepreneur
Trong một thế giới mà bất kỳ ai cũng có thể xây dựng thương hiệu cá nhân, chia sẻ góc nhìn và tạo ra sản phẩm riêng thông qua Internet, thì mỗi người thực chất đang đứng trước một cơ hội chưa từng có: biến chính mình thành một “business” độc lập.
Nhưng không phải ai cũng vượt qua được bước đó. Vì sự khác biệt không nằm ở việc bạn biết bao nhiêu, mà nằm ở việc bạn có coi kiến thức của mình như một tài sản cần được xây dựng hay không.
Con đường trở thành solo expert thường bắt đầu từ chữ “expert”, và chính vì thế nó có thể vô tình trói buộc bạn vào cảm giác phải đủ giỏi, phải được công nhận, phải có bằng cấp hay chứng chỉ gì đó trước khi dám tự nhận là chuyên gia.
Nhưng thực chất, một solo expert đích thực chính là một dạng của knowledge entrepreneur - người kinh doanh bằng chất xám, bằng niềm tin và bản sắc của chính mình. Họ không chỉ dừng lại ở việc dạy hay làm. Họ thiết kế cách tri thức được đóng gói như thế nào, phân phối ra sao và có thể tái sử dụng để tạo giá trị liên tục. Họ biến những gì mình biết thành sản phẩm cụ thể, thành hệ thống rõ ràng, thành trải nghiệm có thể lặp lại và mở rộng.
Hãy nghĩ về điều này theo mô hình ba tầng của một knowledge entrepreneur:
Tầng đầu tiên là Expertise: những gì bạn biết và trải nghiệm của bạn, đây là nguyên liệu thô.
Tầng thứ hai là System: cách bạn tổ chức và đóng gói tri thức đó thành phương pháp, framework hay quy trình rõ ràng mà người khác có thể theo.
Tầng thứ ba là Product: cách bạn biến hệ thống đó thành những đơn vị giá trị cụ thể: một khóa học, một chương trình coaching, một template, một dịch vụ tư vấn có thể lặp lại.
Phần lớn chúng ta mắc kẹt ở tầng một, sở hữu expertise nhưng không bao giờ di chuyển lên tầng hai và ba. Và chính ở hai tầng đó, giá trị kinh tế mới thực sự được tạo ra
Internet đã thay đổi hoàn toàn cách chúng ta tiếp cận tri thức. LinkedIn, Substack, Medium, thậm chí cả Facebook đều đang trở thành những lớp học mở khổng lồ, nơi bạn có thể tiếp cận trực tiếp với cách nghĩ của những người giỏi nhất trong từng lĩnh vực mà không cần qua trung gian nào. Kiến thức và xu hướng mới được cập nhật liên tục ngay trên chiếc điện thoại của bạn. Mình học được vô số điều từ những người chưa từng gặp mặt, nhưng lại ảnh hưởng sâu sắc đến cách mình xây sản phẩm và nhìn nhận công việc.
Nhưng học thôi thì chưa đủ. Nếu không có một điểm chuyển đổi từ tiếp nhận sang hành động, mọi thứ vẫn chỉ dừng lại ở mức “hiểu”. Và hiểu không tự động tạo ra giá trị.
Giá trị chỉ xuất hiện khi bạn bắt đầu làm một thứ gì đó, dù nhỏ, dù chưa hoàn hảo, từ chính những gì bạn đã biết. Đó là lúc bạn rời khỏi vai trò của một người học giỏi hay một chuyên gia tài năng, và bắt đầu bước vào vai trò của một người xây dựng. Một solo expert theo đúng nghĩa của một knowledge entrepreneur.
Start From Expertise: không giúp bạn bắt đầu nhanh hơn, mà giúp bạn không bắt đầu sai
Đây không phải là một chương trình dạy bạn cách xây thương hiệu cá nhân, làm content hay bán hàng online. Đó là những kỹ năng quan trọng, nhưng chúng chỉ hữu ích khi bạn đã rõ nền móng của mình.
SFE giúp bạn trả lời ba câu hỏi mà bạn không thể bỏ qua nếu muốn đi xa trong vai trò solo expert:
Một là, liệu expertise của bạn có thực sự là thứ mà thị trường sẵn sàng trả tiền hay không - không phải những gì bạn nghĩ là giá trị, mà là những gì người khác công nhận là giá trị.
Hai là, liệu bạn có khả năng biến expertise đó thành một hệ thống có thể nhân rộng, hay nó vẫn chỉ là kỹ năng cá nhân khó truyền đạt.
Ba là, liệu bạn có đủ nguồn lực về thời gian, tài chính, tâm lý và mạng lưới… để duy trì trong giai đoạn đầu khó khăn nhất khi chưa có thu nhập ổn định.
Chỉ khi cả ba câu trả lời đều là ‘có’, bạn mới nên đổ công sức vào việc xây dựng thương hiệu và marketing.”
Sau SFE, điều bạn mang theo không chỉ là một quyết định mà còn là một hệ tư duy doanh nhân hoàn toàn khác. Tinh thần doanh nhân không bắt đầu từ việc mở công ty hay đăng ký giấy phép kinh doanh. Nó bắt đầu từ khả năng đối diện với thực tế một cách tỉnh táo, không tự lừa dối bản thân bằng những hy vọng mơ hồ.
SFE không hứa hẹn biến bạn thành một solopreneur thành công trong 5-6 tuần. Không có chương trình nào làm được điều đó một cách trung thực. Nhưng nó giúp bạn hình thành một hệ điều hành mới - một cách tư duy khác biệt - cho mọi quyết định sau này trong sự nghiệp.
Dù bạn quyết định tiếp tục theo đuổi con đường solo expert, hay nhận ra rằng mình nên quay về công việc hiện tại nhưng với một góc nhìn chiến lược hơn, hay rẽ sang một hướng kiếm tiền khác phù hợp với điều kiện của bản thân hơn, bạn sẽ không còn ra quyết định bằng cảm tính hay mơ hồ nữa.
Và đó chính là cốt lõi của tinh thần doanh nhân thực thụ: khả năng lựa chọn có ý thức, dựa trên nhận thức rõ ràng về bản thân và thực tế, thay vì chỉ phản ứng theo cảm xúc hoặc đuổi theo xu hướng mà mọi người đang nói đến.
Vậy câu hỏi dành cho bạn bây giờ là: Bạn có thực sự muốn biến kiến thức của mình thành tài sản, hay bạn chỉ đang tích lũy thêm kiến thức để cảm thấy an toàn?
Nếu bạn sẵn sàng đối mặt trung thực với câu trả lời, và muốn có một hệ thống tư duy để đưa ra quyết định đúng đắn cho chính mình, thì Start From Expertise chính là nơi bạn cần bắt đầu.
Không phải để học thêm. Mà để bắt đầu làm đúng cách.
→ Tìm hiểu thêm về Start From Expertise và xem liệu đây có phải là bước tiếp theo dành cho bạn ở đây.