Vì sao càng giỏi ta lại càng sợ sai thêm một lần nữa
Không phải sợ bắt đầu, mà sợ bắt đầu một cách nghiêm túc, rồi nhận ra mình lại đi nhầm hướng.
Tuần vừa rồi, mình tổ chức SEBA Oasis - một mini retreat hàng năm dành cho học viên, khách hàng và có cả những người mới. Hầu hết tất cả những người tham gia đều đã đang là coach, trainer, solo expert; hoặc những người đang đi giữa nhiều ngã rẽ nghề nghiệp. Mình gọi đó là một “ốc đảo” thu nhỏ để ai ghé thăm có thể tìm một ngày trọn vẹn để dừng lại, dọn dẹp tâm trí và nhìn rõ hơn mình đang ở đâu.
Chủ đề năm nay là Live like a Lab.
Ý tưởng rất đơn giản: coi cuộc đời như một phòng thí nghiệm sống. Không phải để liều lĩnh, mà để thử nghiệm có ý thức, quan sát, điều chỉnh, học từ chính trải nghiệm của mình, thay vì bị kẹt mãi trong đầu. Trong suốt hôm đó, chúng mình làm nhiều việc với thân thể và tâm trí mà tưởng chừng rất “không năng suất”: những bài vận động ít khi phải làm, những cuộc đối thoại khó khăn với nội tâm, xoay chuyển góc nhìn…
Khi bước ra khỏi Oasis, mình và các bạn tham gia đều thấy rõ một điều: đầu óc nhẹ hơn, cảm nhận rõ hơn các giác quan của cơ thể, và một luồng hứng khởi khi gọi tên và dám đối diện với những thứ vốn khó chịu trong mình.
Nhưng chính lúc đó, mình bắt đầu nghĩ sâu hơn.
Nếu chỉ cần một retreat, một khoảng nghỉ, một chút không gian an toàn… là có thể “vượt sợ”, vậy tại sao trong đời sống thường ngày, chúng ta vẫn sợ nhiều đến thế?
Và một điều làm mình suy nghĩ hơn cả:
Tại sao càng là những người giỏi, nỗi sợ lại càng lớn?
Nỗi sợ của những người có 5-10 năm kinh nghiệm
Trong Oasis, và trong rất nhiều cuộc trò chuyện trước đây, mình gặp đi gặp lại những người có chuyên môn rõ ràng, có 5-10 năm kinh nghiệp trong tay, không phải thiếu kỷ luật cũng không thiếu khả năng. Họ biết rất rõ những lời khuyên quen thuộc: “cứ làm đi”, “cứ sai đi”, “thử rồi mới biết”.
Và họ cũng hiểu logic của nó. Nhưng họ không làm, chần chừ, e ngại. Mình tin rằng không phải vì họ lười, thiếu động lực hay quá sợ hãi vì không đủ giỏi. Mà nỗi sợ nằm trong câu nói này: “Mình không muốn sai thêm nữa.”
Vậy nên không phải sợ bắt đầu, mà sợ bắt đầu một cách nghiêm túc, rồi nhận ra mình lại đi nhầm hướng.
Ở tầng sâu hơn, mình thấy một câu hỏi khác đang âm thầm chạy trong họ: “Liệu mình dấn thân bây giờ là vì mình thật sự muốn, hay chỉ vì mình còn đủ trẻ để chịu được thêm một lần sai?”
Và nếu mình 40-50 tuổi, liệu mình có còn dám như vậy không? Hay là lúc đó, mình cũng sẽ chậm lại, dè chừng hơn, và tự nhủ: “Thôi, an toàn vẫn hơn.”
Hoá ra, nỗi sợ này bình thường đến thế!
Khi nhìn nỗi sợ này bằng con mắt tâm lý học và khoa học hành vi, mình nhận ra một điều rằng đây không phải vấn đề cá nhân, mà là phản ứng tự nhiên của con người. Và nó được điều khiển bởi một số cơ chế như sau:
1. Loss Aversion: khi mất mát đau hơn rất nhiều so với được thêm
Con người không đánh giá lợi-hại một cách cân bằng kiểu 50-50 đâu. Thực tế, chúng ta sợ mất gấp khoảng 2 lần so với mong muốn được (theo Prospect Theory của Kahneman & Tversky). Mất 2-3 năm trong đời để thử đau hơn rất nhiều so với viễn cảnh “nếu đúng thì được thêm bao nhiêu”.
Với người mới, “mất” có thể chỉ là vài tháng, một ít tiền, một thử nghiệm không thành.
Nhưng với người đã đi làm 5-10 năm, ở tuổi đời 30s rồi, thì cái “mất” nó là:
2-3 năm cuộc đời
uy tín nghề nghiệp
niềm tin vào chính khả năng của chính mình
Nên mặc nhiên câu hỏi tràn ngập trong đầu không là “Nếu đúng thì mình được gì?” mà suy nghĩ nhiều hơn ở “Nếu lại sai thì mình mất thêm gì nữa?”
2. Sunk Cost: khi những gì đã bỏ ra níu chân ta lại
Càng đầu tư nhiều vào một con đường (thời gian, công sức, danh xưng), ta càng khó rời bỏ, ngay cả khi biết nó không còn phù hợp. Đây là kiểu mắc kẹt do chi phí chìm.
Đó là lý do mọi người sợ hãi khi làm cái mới vì sợ rằng nếu mình đặt cược dấn thân, đầu tư, nghiêm túc làm gì đó, thì họ đã bỏ vào đó quá nhiều mà nếu thất bại sẽ mất đi hết cơ hội. Những người đã đi làm lâu năm, sunk cost làm họ sợ tương lai. Vì họ hiểu rất rõ một điều: để làm được điều gì đó ra hồn, họ không thể làm hời hợt.
Họ biết rằng:
nếu đã làm, họ sẽ làm nghiêm túc
nếu đã học, họ sẽ đầu tư thời gian và tiền bạc
nếu đã dấn thân, họ sẽ đặt cược uy tín cá nhân của mình
Và chính điều đó tạo ra nỗi sợ. Không phải sợ bắt đầu. Mà sợ bắt đầu rồi phải bỏ giữa chừng, và lãng phí nếu đi sai hướng.
Sợ rằng: “Nếu mình đã bỏ vào đây quá nhiều, mà nó không thành, thì mình sẽ mất luôn cơ hội làm cái khác và thử cái khác.
Vì thế, rất nhiều người không sợ làm solo expert. Họ sợ đặt cược nghiêm túc vào một hướng đi mới, rồi phát hiện mình lại chọn nhầm.
Sunk cost, trong trường hợp này, không còn là cái neo của quá khứ. Nó trở thành nỗi ám ảnh về cái giá phải trả nếu thất bại trong lần thử tiếp theo.
Và đó là lý do họ đứng yên. Không phải vì thiếu năng lực, mà vì họ không muốn đánh cược thêm một lần sai.
3. Overthinking Epidemic & The Uncertainty Trap: khi nghĩ quá nhiều không còn để hiểu, mà để né tránh
Đây lại là một kiểu mắc kẹt rất phổ biến ở những người thông minh: mắc kẹt do biết quá nhiều. Và Dung cũng là người vô tình sập bẫy này.
Đọc đủ bài phân tích.
Nghe đủ podcast.
Học đủ khoá học.
Nhìn thấy đủ case thành công lẫn thất bại.
Và vì thế, mỗi khi đứng trước một hướng đi mới, trong đầu chúng ta lập tức mở ra hàng loạt kịch bản:
Nếu mình làm cái này mà không ra tiền thì sao?
Nếu mình làm nửa chừng rồi bỏ thì sao?
Nếu mình không giỏi như người ta thì sao?
Nếu thị trường đã bão hoà thì sao?
Thoạt nhìn, đó có vẻ là sự cẩn trọng. Nhưng thực chất, đó là overthinking. Nghĩ rất nhiều nhưng nghĩ để trì hoãn hành động chứ không phải để đi tiếp.
Vấn đề của overthinking không nằm ở việc suy nghĩ nhiều. Mà nằm ở chỗ: mọi suy nghĩ đều hướng về việc né tránh rủi ro.
Thay vì hỏi: “Mình cần thử nhỏ thế nào để biết?”
Não lại hỏi: “Làm sao để chắc chắn là mình không sai?”
Và càng hỏi thì càng rơi vào The Uncertainty Trap.
Bạn tưởng rằng: “Khi nào mình rõ hơn, mình sẽ làm.”
Nhưng sự thật là: Càng tìm kiếm sự chắc chắn, bạn càng ít hành động.
Bởi vì với những quyết định lớn, không bao giờ có đủ dữ liệu để chắc chắn.
Overthinking trở nên nguy hiểm nhất khi nó khoác lên mình vẻ ngoài rất hợp lý.
Bạn nói:
“Mình đang phân tích thêm.”
“Mình cần học thêm.”
“Mình muốn chuẩn bị kỹ hơn.”
Và thế là bạn tiếp tục gom thêm thông tin, học thêm framework mới, so sánh mình với những người đi trước. Nhưng mọi chuẩn bị đó không kéo bạn gần hơn với hành động.
Nó chỉ khiến bạn quen với trạng thái đứng yên.
Với những người có năng lực cao, cái bẫy này còn tinh vi hơn. Họ hiểu rất rõ rằng làm nửa vời sẽ phí công, thử cho có là tự lừa mình. Nên họ luôn chờ “Chờ đến khi mình thực sự sẵn sàng”
Nhưng trớ trêu thay, “sẵn sàng” trở thành một điều kiện không bao giờ đạt được. Vì mỗi lần bạn hiểu thêm một chút, bạn lại nhìn thấy thêm nhiều rủi ro hơn trước. Overthinking, ở tầng sâu nhất, không phải là vấn đề tư duy mà là phản xạ phòng vệ. Một cách để não nói rằng: “Nếu mình không hành động, mình cũng không thể thất bại.” Và The Uncertainty Trap chính là nơi rất nhiều người thông minh mắc kẹt:
họ biết mình có thể làm được
họ cũng biết rủi ro là có thật
và họ chọn không làm gì cả, để không phải đối mặt với cả hai khả năng
Ở đó, không có thất bại rõ ràng. Nhưng cũng không có tiến triển thật.
Bình thường hoá nỗi sợ nhưng không dừng lại ở đó
Dung muốn chia sẻ những cơ chế như trên, để chia sẻ rằng nỗi sợ sai thực sự là điều rất đáng cảm thông. Bạn là một người đã trả giá đủ nhiều, và dùng chính trí thông minh của mình để trì hoãn một quyết định khó, để ưu tiên sự an toàn.
Nhưng nếu dừng lại ở việc “hiểu và thông cảm cho mình”, ta sẽ mắc kẹt trong sự thông cảm đó.
Câu hỏi tiếp theo phải là:
Vậy với tất cả những điều này, mình nên đi tiếp như thế nào cho không phản bội chính mình?
Trở thành Solo Expert không phải là một cú nhảy liều lĩnh, vô định, đáng sợ hãi
Gần đây Dung đọc được nhiều tâm sự của các anh chị em, cũng ở độ tuổi ngoài 30s. Người thì gián đoạn sự nghiệp do có con nhỏ, người thì nghĩ tới sự chuyển dịch thử nghiệm song song trở thành solo expert trong khi đang làm tại đơn vị hiện tại… Và đâu đó, bằng nhiều cách diễn đạt khác nhau thì đều ẩn trong đó nỗi sợ chung khi dấn bước.
Hẳn những người tâm sự ấy, và cả bạn (nếu bạn đã đang đọc đến đây) đều là những người có chuyên môn, trải nghiệm, và cũng có cả nhiều thứ để mất. Nên thứ bạn cần không hoàn toàn là động lực mang tính hô hào để nhảy, để thử, để dấn bước; mà là
một cách đi ít rủi ro hơn
một khung định hướng trước khi cam kết
một cách để không hối hận ngay cả khi thử nghiệm đó không thành công
Dung từng xem 1 video của Jeff Bezos - ông chủ của Amazon, trong đó chia sẻ một khung ra quyết định rất nổi tiếng (cũng chính là thứ đẩy đến sự hình thành cảu Amazon về sau), đó là Regret Minimization Framework.
Cốt lõi của nó là một câu hỏi:
“Khi tôi 80 tuổi, tôi có hối tiếc vì đã không làm điều này không?”
Khung câu hỏi này buộc bạn sẽ phải suy nghĩ về “Quyết định nào giúp tôi giảm hối tiếc trong tương lai, chứ không phải tối đa lợi ích?”
Cách vận hành của framework này là:
Tưởng tượng bạn ở rất xa trong tương lai (70-80 tuổi)
Nhìn lại quyết định hôm nay
Hỏi: “Mình sẽ hối tiếc điều gì hơn: làm hay không làm?”
Chọn phương án giảm hối tiếc dài hạn, không phải tăng dễ chịu ngắn hạn
Bezos từng nói một câu rất nổi tiếng:
“Khi tôi 80 tuổi, tôi muốn số lượng hối tiếc trong đời mình là ít nhất. Và hầu hết những điều con người hối tiếc không phải là những gì họ làm, mà là những gì họ đã không thử.”
Chính quyết định này đã dẫn tới Amazon. Với Bezos, quyết định đó không phải là liều lĩnh làm trong mù quáng:
Anh có hiểu biết sâu về tài chính
Anh nhìn thấy xu hướng Internet rất sớm
Anh biết rằng thất bại với dự án này không làm anh mất khả năng quay lại thị trường lao động
Nói cách khác: Đây là một quyết định có tính toán rủi ro, không phải bốc đồng.
Vậy nên, Regret Minimization đúng nghĩa không khuyến khích đánh cược theo kiểu lao vào cái mới bỏ cái cũ, mà khuyến khích:
thử sớm
thử nhỏ
có tiêu chí đánh giá
có quyền dừng
Để nếu dừng lại, bạn không phải sống với câu “giá như…”.
Chọn một bước đi mà bạn không hối hận, ngay cả khi nó không dẫn đến kết quả như mong muốn.
Start from Expertise - vì sao phải bắt đầu từ làm rõ
Đây là lý do mình tạo ra Start from Expertise.
Không phải để:
dạy bạn làm content
dạy bạn bán khoá học
hay vẽ ra một giấc mơ solo expert màu hồng
Mà để:
giảm rủi ro quyết định
giúp bạn làm rõ trước khi cam kết
và thiết kế những bước đi cơ bản nhất để trở thành 1 Solo Expert mà bạn thấy xứng đáng chứ không tự trách mình sau này.
Start from Expertise là một chương trình orientation & decision-making giúp bạn:
Hiểu đúng Solo Expert là gì và xác định liệu đây có phải con đường phù hợp.
Phân biệt rõ giữa các loại hình kinh doanh online khác, không còn mơ hồ.
Xác định điểm bắt đầu rõ ràng từ chính chuyên môn hiện có.
Biết đâu là việc cần làm trước, và đâu là việc chưa cần làm lúc này.
Nắm được mô hình vận hành tối thiểu của Solo Expert giai đoạn đầu: cách chia sẻ chuyên môn, hành trình khách hàng đơn giản, mô hình tinh gọn trong nguồn lực hạn chế.
Đưa ra quyết định bắt đầu hoặc tạm dừng một cách sáng suốt, không mù quáng, không trì hoãn, không học thêm chỉ để né quyết định.
Lời kết gửi bạn:
Người trưởng thành không thiếu dũng khí. Họ chỉ không còn muốn trả giá mù mờ.
Nếu bạn đang đứng giữa nhiều ngã rẽ, đang nghĩ về một sự nghiệp song song, đang cân nhắc con đường solo expert, hãy nhớ điều này:
Clarity phải đến trước Commitment.
Hãy hiểu rõ mình có gì và cần gì, trước khi dấn thân cam kết. Để sự liều lĩnh của bạn, như Jeff Bezos, hoàn toàn có cơ sở để bắt đầu mà không tiếc nuối.